Διαβάζοντας βαθύτερα.Η επιρροή του Εωσφόρου – Πώς καλοί άνθρωποι γίνονται κακοί

9789601220444Κάθε άνθρωπος έχει τις προτιμήσεις του στα βιβλία, και καθένας βρίσκει (σίγουρα, ρωτήστε όποιον θέλετε) κάποιο είδος δύσκολο. Για εμένα, τα βιβλία που θέλουν περισσότερο χρόνο (αλλά αξίζουν πάραυτα το χρόνο τους και την προσπάθεια) είναι τα βιβλία ψυχολογίας. Και  σήμερα θα σας συστήσω ένα από τα καλύτερα και ταυτόχρονα πιο δύσκολα βιβλία ψυχολογίας που έχουν περάσει από τα χέρια μου: Η επιρροή του Εωσφόρου, ή πώς καλοί άνθρωποι γίνονται κακοί.

 

Μπορεί να πιστεύετε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται καλοί ή κακοί και οι συμπεριφορά τους , είναι (προ)καθορισμένη. Το πιο πιθανό όμως είναι να μην έχουν έτσι τα πράγματα. Και ο Φίλιπ Ζιμπάρντο, ψυχολόγος και καθηγητής του πανεπιστημίου του Στάνφορντ έρχεται να μας εξηγήσει, στο βαθμό που αυτό είναι εφικτό ,πώς γίνεται ένας άνθρωπος που είχε μία γενικά καλή συμπεριφορά (καθώς, φυσικά, το απόλυτα καλό ή κακό δεν υπάρχει), μετατρέπεται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες σε ένα οξύθυμο, περίεργο, ίσως και μισάνθρωπο πλάσμα. Και ναι, είναι εφικτό. Και ναι, υπάρχει ένα πολύ αμφιλεγόμενο πείραμα που μπορεί να το αποδείξει.

Τι γνωρίζετε για το πείραμα φυλακής του Στάνφορντ;

 

Τον Αύγουστο του 1971, ένας νεαρός καθηγητής ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ (ο ίδιος ο συγγραφέας) αποφάσισε να διεξάγει ένα πείραμα βασισμένο σε εθελοντές. Το σχέδιο είχε ως εξής: Το υπόγειο του Στάνφορντ μετατρέπεται σε χώρο φυλακής, πλήρως αληθοφανή, και κάποιοι εθελοντές νεαροί λαμβάνουν το ρόλο των φυλακισμένων, ενώ κάποιοι άλλοι το ρόλο των δεσμοφυλάκων. Σκοπός του πειράματος ήταν να παρατηρηθεί η συμπεριφορά των φυλακισμένων, καθώς ο καθηγητής είχε ασχοληθεί εκτενώς με τον τρόπο αλληλεπίδρασης των φυλακισμένων σε απομονωμένα ιδρύματα. Αυτό που δεν περίμενε ποτέ να παρατηρήσει ήταν η αλλαγή συμπεριφοράς στους δεσμοφύλακες.

 

DOC.20140128_.1145192_.dd_zimbardo02mjm1[1]_600x444_Διαβάζοντας, θα πιστεύετε – ή θα εύχεστε, όπως εγώ – ότι το βιβλίο είναι μυθιστόρημα. Δυστυχώς, δεν είναι. Αποτελεί ένα καλό μέσο να κατανοήσουμε κάποια πράγματα για ένα θέμα σημαντικό, με το οποίο όμως δεν ασχολούμαστε αρκετά: την ανθρώπινη ψυχή.

Θα σας προειδοποιήσω ότι το βιβλίο είναι βαρύ και καθόλου ευχάριστο. Θα ομολογήσω ότι είναι ένα δύσκολο ανάγνωσμα. Είναι όμως ειλικρινές μέσα στην ωμότητά του, επεξηγηματικό μέσα από τις δυσκολίες του, καλογραμμένο και αξίζει τον κόπο.

Τι έμαθα από αυτό το βιβλίο;

Αποτέλεσε μία καλή υπενθύμιση ότι το καλό και το κακό αποτελούν έννοιες σχετικές και όχι απόλυτες. Με βοήθησε να κατανοήσω πώς ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας μπορεί να μετατραπεί σε δολοφόνο (ξέρω, δεν είναι και πολύ ευχάριστο), και με «εκπαίδευσε» αρκετά στα βιβλία της ψυχολογίας, οπλίζοντάς με με περισσότερη υπομονή – σίγουρα θα αφιερώνω πλέον περισσότερο χρόνο σε αυτό το είδος.

 

Να το διαβάσω; Ναι. Αλλά θα χρειαστεί να είστε ξεκούραστοι – δεν πρόκειται για βιβλίο που διαβάζουμε το βράδυ για να χαλαρώσουμε από τις εντάσεις τις καθημερινότητας. Είναι από αυτά για τα οποία πρέπει να οπλιστείς με υπομονή, κατανόηση και γερά νεύρα – αλλά θα σε αφήσει καλύτερο άνθρωπο.

Σέρλοκ Χολμς : Ποιος ήταν ο άνθρωπος-έμπνευση πίσω από το μύθο;

Όλοι γνωρίζουν τον περιβόητο ένοικο της οδού Μπέικερ. Σέρλοκ Χολμς, ο ερευνητής με το κοφτερό μυαλό, τα εκπαιδευμένα μάτια που δε χάνουν καμία λεπτομέρεια και την απερίγραπτη πληθώρα γνώσεων. Είναι δυνατόν πίσω από αυτήν τη φιγούρα να κρύβεται ένα υπαρκτό πρόσωπο; Ποια η πιθανότητα να υπήρξε ένας πραγματικός ισοδύναμος του Χολμς;

Σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ

Ο συγγραφέας που έδωσε πνοή στο δαιμόνιο ερευνητή και τις περιπέτειές του, δεν ξεκίνησε σαν συγγραφέας. Σπούδασε ιατρική στο πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου όπου, κατά τη διάρκεια των σπουδών του, ήρθε σε επαφή με έναν άνθρωπο ιδιαίτερο και οξυδερκή, απίστευτα παρατηρητικό και με τεράστια ικανότητα απομνημόνευσης. Σας θυμίζει κάτι;

Ένας καθηγητής ιατρικής εμπνέεται και ένας ερευνητής γεννιέται

Joseph_Bell
Joseph Bell

Ο Τζόσεφ Μπελλ ήταν καθηγητής ιατρικής στο πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Συχνά εξέφραζε στους μαθητές του την επιτακτική ανάγκη για παρατηρητικότητα. Ο απλούστατος λόγος, που όμως κανείς άλλος δεν είχε σκεφθεί, ήταν ότι για έναν ασθενή που βρίσκεται σε κατάσταση τέτοια ώστε να μην μπορεί να επικοινωνήσει, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να μπορεί ο θεράπων ιατρός να αντιληφθεί ο,τι χρήσιμο μπορεί μέσω της εμφάνισής του. Ιδέα αλλόκοτη βέβαια για την εποχή, εντυπωσίασε τους μαθητές του και προσέλκυσε το ενδιαφέρον τους, ιδιαίτερα το ενδιαφέρον του νεαρού Ντόυλ, που ποτέ δεν ξέχασε τον περίεργο καθηγητή του.

Εικάζεται, μάλιστα, ότι ο συγγραφέας υιοθέτησε για το λογοτεχνικό του χαρακτήρα και φράσεις που χρησιμοποιούσε ο Τζόσεφ Μπελλ, πέρα από την ιδιοφυία και την περίεργη ιδιοσυγκρασία του. Αυτό, όμως, είναι κάτι που δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Λοιπόν; Πώς αισθάνεστε στο ενδεχόμενο να υπήρξε βάση πίσω από το μύθο του πανέξυπνου ερευνητή; Ελπίζω να μη χάλασε κάτι από τη μαγεία του μύθου. Στην πραγματικότητα είναι συναρπαστική η πιθανότητα πίσω από το λογοτεχνικό μύθο να υπήρξε ένας εξίσου πανέξυπνος άνθρωπος.